Sanat Tasarım

Gizemli Sokak Ressamı: Banksy-Zuhal Arda

 

         “…Dünyayı daha iyi bir yer yapmak isteyen kişiden daha tehlikeli çok az kişi vardır….”

 Banksy Londra’daki korku lunaparkından sonra Batı Şeria’da kendi finanse ettiği “Dünyanın en kötü manzaralı” oteli The Walled off Hotel  ile Filistin’deki siyasi duruma dikkat çekiyor. Bizde Doç. Dr. Zuhal Arda’nın kaleminden   Karaköy’de düzenlenen  Banksy  sergisine ve gizemli sanatçının bugünlere nasıl geldiğine odaklanıyoruz. 

Gizemli sokak sanatçısı Banksy’nin dünyaca ünlü eserlerini bir araya getiren en büyük koleksiyon “The Art of Banksy”, dünya prömiyerini İstanbul’da14 Ocak’ta Global Karaköy’de yaptı.  “The Art of Banksy” adlı çok ünlü eserlerinin yer aldığı sergiyi görme fırsatı buldum. Sergi izleyiciyi  inanılmaz bir gezintiye çıkarıyor ve Londra sokaklarında tüm dünyanın aç çocuklarından tutunda savaşta zarar gören ezilen halkının dertler ona dert olmuş, sokaklara yansımış olarak gözler önüne seriliyor.

Banksy 1974 yılında İngiltere’nin Bristol şehrinde doğdu. Babası bir fotokopi teknisyenidir.  Çocuk yaşta kasaplık eğitimine verilmiş ama metro ve sokaklarda müzik ve resim yapanlara, yazı yazanlara takılmaya başlamış, tekniğin ruhunu kapmış. 1980 sonlarındaki çalıştığı fabrikada  patlama olunca tamamen sokaklara döndü. Tarzının oluşmasında içinde yetiştiği arkadaş çevresinin yanı sıra, babasının sınıfsal konumu ve mesleği de etkili olması muhtemel. Fotokopi, kolay resim elde etmenin en kestirme yollarından biridir. Bir görüntüyü istediğiniz boyutta basabilir, şablonunu çıkarıp amacınıza uyarlayabilirsiniz. İstisnalar hariç, genellikle öyle de yapmış zaten. İzinsiz ve geceleri çalıştığı için elden geldiğince hızlı bitirmek zorunda  işlerini.  Bunun için kimse onu tanımıyor, gerçek yüzünü gören yok.  Ancak sanatının, basit bir aşırmacılığın çok ötesinde olduğunu kabul etmek gerekir. Güncel gerçeklerden beslenen son derece zeki, duyarlı ve yaratıcı bir sanatçı var karşımızda…

Biri normal diğeri gizli, iki yaşantısı var. Sanatçı olarak çok güvendiği birkaç kişi hariç yüzünü şimdiye kadar kimseye göstermemiş. Resmi makamlarla başının derde girmemesi için böyle davranmak zorunda zaten.  Ayrıca gizemli  kimliği, hakkında yaratılan efsaneye de katkıda bulunuyor.

Banksy

Sokağın ruhundan ilham alıyor.   Sorumluluk duygusuyla hareket ediyor. Toplumsal ve siyasal hiciv yüklü çalışmalarını, izinsiz olarak, genellikle sokaklarda, bir gerilla ruhuyla gerçekleştiriyor. Kapitalizme, yüceleştirilmiş sanata ve tüketim çılgınlığına karşı bir sokak sanatçısı, ünsüz olmayı seçtikçe daha da ünlü oldu. ABD ve İngiltere başta olmak üzere dünyanın birçok ülkesinde “stencil graffiti” uygulamaları yaptı. Yaptığı uygulamalara ‘Gerilla Sanat’ adını veriyor. Sanatçının belli bir sanatsal türe hapsedilmesi olanaksız; ancak çok belirgin bir biçemi olduğu da ortada…

Böyle bir çağda, mesajını bir bakışta etkileyebilecek açıklıkta veren çalışmalarını şehrin her yanına, ‘yasadışı’ şekilde bırakan ve kendisi asla görünmeyen birisinin giderek dünyanın en ünlü sanatçılarından biri haline gelmesi şaşırtıcı değil.  Banksy’in çalışmaları merkezi otoriteyi, şeffaflaşan gözetim toplumuna dönüşmüş  günümüz dünyasını, tekdüze yaşayış dizgelerinin eleştirisini içeriyor. Çalışmalarında kullandığı figürleri direkt olarak yansıtması, savaş karşıtlığını, hayvan haklarına yönelik olan duygularını betimler. Sosyolojik ve siyasal örgülü ironik mizansenleri radikal bir şekilde aktarır.

Banksy,Dismaland

Sokakların yanı sıra, yine gizlice müze ve alışveriş merkezi gibi iç mekanlarda da eylemler gerçekleştiriyor Banksy. Son derece doğrudan, gerçekçi mizahi ve etkili imgeler bunlar. Çizim ve boyama becerisi çok iyi. Onun bir önemi de burada gösteriyor kendini. Bazı kavramsal sanatçıların resim sanatına saldıranları umursamamış; resme yeniden saygınlık kazandırmıştır.

Mona Lisa’yı elinde roketatarla, polisleri öpüşürken,  kafasına televizyon çizdiği insanlarla, her gün sıradan işleri sürdürürken “Hayallerini Takip Et!” diyenlerle alay ediyor, küçük bir kızın askerin üzerini aradığı resimler yapıyor.  Birleşik Krallık bayraklarını diken bir çocuk işçi resminden sonra Diana’nın ölümünün yedinci yılında Kraliçe yerine Prenses Diana’nın fotoğrafını bastığı 50 adet sahte on poundla ve Kraliçeyi şempanze olarak çizmesiyle daha da ünleniyor.

Banksy

Banksy alternatif sergiler dışında ‘Tate Modern’ de ‘British Museum’  ve ‘Louvre Museum’ da, ‘New York Metropolitan of Arts’ da korsan olarak çalışmalarını yerleştirdi. Bu eylemlerin akabinde yetkililere telefon açarak haberdar olmalarını sağladı. Bu eylemlerden bazılarına değinecek olursak; Londra Tate Muzesi’nde  üzerinde polis şeritlerini yapıştırılmış bir manzara resmini izinsiz olarak sergiledi.Bu eylem Londra ‘da olay oldu. Yine ‘ British Museum’da ,tarih öncesi mağara resimlerinin sergilendiği galeriye sızarak kendi sahte mağara resmini yerleştirdi.Çalışmada,bir mağara adamı süpermarket arabasını kullanıyordu.Bu resim üç gün boyunca müze yetkilileri tarafından fark edilmedi.

Bunu niye yaptığını soranlara, “Bunlar oralarda bulunabilecek kadar iyiler, neden beklemem gerektiğini anlamadım.” diye yanıt verdi. Bansky, ilgi uyandırdıkça çizmeye devam etti. Londra Doğal Tarih Müzesi’ne sırtında sırt çantası, gümüş zincir ve güneş gözlüğü takan doldurulmuş ölü bir fare çizdi.

Gazetelerde sık sık, yakalandığıyla ilgili haberler çıkıyordu.  Aslında tam anlamıyla gizlendiği söylenemezdi de. Yalnızca görünmek istemiyordu. En sevdiği graffiticilerin bir gece elinde boyalarıyla ortaya çıkan ve sonra ortadan kaybolan insanlar olduğunu söylemişti. Ona göre bu işin kurallarından biri de, çeneni kapayıp insanlarla tanışmamaktı.

‘Banksy’ olmadan önce, grafitti çizdiği için hapse girmişliği de var. O günden beri yakalanmamak için stencil (şablon) ve sprey kullanıyor, stencil yöntemini uyguladığı için de diğer graffiticilerden ayrılıyor. Ailesi onu hâlâ ressam ve dekoratör zannediyor. İlk röportajını Guardian gazetesine 2003’te verdi, Banksy, Guardian’ın röportajın da “Senin Banksy olduğunu nereden bilebilirim?” sorusuna “Bilemezsin” diye yanıt vermişti

İngiltere de  alışveriş merkezinde topladığı 500 adet Paris Hilton CD’sini çoğaltıp müdahale ederek dönüştürdü. Paris Hilton’un yarın çıplak resmini üzerine karafatmalar ve ‘Sahte ilahlara tapma’ sloganı yerleştirdi. CD’lerin arka kapaklarında şarkı adlarını ‘Ben niçin ünlü biriyim?’ ‘Ben ne işe yararım?’’ Ben ne yapıyorum?’ gibi adlarla değiştirmişti. CD içindeki Paris Hilton  fotoğrafının  yanına yoksulları koyarak yeni bir fotoğraf halkası oluşturdu. Bu CD’ler  ingiltere deki müzik marketlerde sergilendi. ’Banksy’  Londra’nın ünlü ceza mahkemesi ‘Old Bailey’de adeleti temsil eden kadın heykelinin bronzdan taklidine uzun çizmeler ve jartiyerler giydirdi.

Banksy, 2001 yılında Soho sokaklarına omzuna bir roketatar yerleştirerek boyadığı Mona Lisa çalışmasında ya da 2003 Temmuz’unda Londra’nın Westway otobanına Rodin’in Düşünen Adam heykelinin bir kopyasını başına bir trafik konisi ekleyerek sergilediğinde öncü sanat geleneği isyancı yanını devam ettiriyordu. Kutsanarak içi boşaltılan klasik sanat eserleri,  Banksy’nin yabancılaştırma yöntemiyle yeniden kitlelerle buluşabiliyordu.

Dünya metropollerinin duvarlarına ‘this wall is a designated Graffiti Area’ pusulasını bırakıyor ve bu duvarlar kısa sürede bir çok yaratıcının işlerini bıraktığı özgür bölgelere dönüşüyordu. Bu etkinlikteki amaç kenarda bekleyen insanları sokak sanatı üretmeye kışkırtmaktır. Banksy’nin çağrısı üzerinden 15-20 gün sonra Graffiti Area ilan edilen duvarlara baktığımızda bir çok farklı insanın elinden çıkmış bir kolektif  üretimle karşılaşırız. Bu da akla hemen başta Sürrealist’ler olmak üzere, öncü sanat geleneğinin kitleleri kolektif üretime çağıran manifestolarını getirir.

2005 yılında Ortadoğu’ya giden Banksy, İsrailin Filistinle arasına ördüğü ‘Utanç Duvarı’na  ‘Tatil Enstanteneleri’ adıyla bir dizi şablon resim yaptı.  Uygulamalar, Filistin topraklarına bakan tarafa yapılan dokuz resimden oluşuyordu. Banksy İsrail Hükümeti nin işgal ettiği Filistin topraklarının çevresine yapmaya başladığı 700 km den oluşacak olan duvarı protesto  etmek amacıyla bu projeyi hayata geçirmişti.

Batı Şeria tarafındaki  bu dokuz uygulamanın birisinde,  başını duvardan dışarıya çıkarmış bakan beyaz at var. Bir diğer uygulamada ise, duvarda açılmış bir yarığın içinde çocuklar deniz kıyısında oynuyorlar.Bunun yanı sıra duvarın öteki  yanına ulaşmaya çalışıp ip merdivene tırmanan çocuk uygulaması verdiği mesaj ile etki oluşturuyor.

Banksy-Filistin’de Tatil Enstanteneleri

Şehirde gezen Banksy, bulduğu sağlam durumdaki kapı ve duvarlara çizimler de yaptı. Bu fotoğrafta, tamamı yıkılmış bir evin kapısına yaptığı “Bomb Damage” (Bomba Hasarı) adlı bir resmi görürüz. Resimde Yunan mitolojisinde gururu yüzünden çocuklarını kaybettiği anlatılan Tanrıça Niobe’nin ağlarkenki hali tasvir edilmiş.

Yıkık bir duvar üzerinde görülen kedi çizimi… Bir metal yumağıyla oynayan kedinin yüzünde pek de mutlu bir ifade olmadığı görülebiliyor. İnternet sayfasında bu fotoğrafı paylaşan Banksy, “Orada yaşayan bir adam yanıma yaklaşarak ‘Lütfen… Bu resim ne anlama geliyor?’ diye sordu. Ona Gazze’deki yıkıma dikkat çekmek istediğimi, bu yüzden de bu fotoğrafları internet sitemde paylaşacağımı, ancak insanların yalnızca kedi yavrularının fotoğraflarına baktığını söyledim” notunu yazdı.

2007 yılında Beytüllahim şehrinin çeşitli yerlerine çizdiği altı uygulamadan birisi olan, İsrailli bir askeri bir eşşeğe kimlik sorarken resmettiği çalışma.Filistinliler tarafından silindi.Söz konusu olan çalışma hakkında Filistinli halktan bazılarının düşüncesi, eşşeğin Filistin de ‘aptal’lıkla eşit olduğu ve bu uygulamanın Filistinlileri ‘aptal’ gösterdiği yönünde idi.

Graffiti dışında; ekleme kolajlar, çizimler ve yerleştirme işlere imza atmış Banksy’yi konsept bir yaratıcı olarak kabul etmek gerekir. En bilinen eserleri arasında yer alan; iğdiş edilip, kan benzeri kırmızı boya sızdırdığı telefon kulübesini, uluslararası bienallerde sergilenen enstalasyon işlerle kıyaslamak ilginç olacaktır. Küresel sanat camiasında kabul görmüş sanatçılarının yaptığı cansız, artık birbirinin taklidine dönmüş yerleştirmelerin yanında, Banksy’nin sokağa yerleştirdiği o yapıt şok etkini ve özgünlüğü kendi içinde taşımaktadır

Banksy in Graffitileri izleyici akınına uğradığı için bazıları bunu fırsat bildi, eserlerini sergileyerek para kazanmaya başladı. Banksy eserlerinin haberi olmadan satılmasından hoşlanmasa da satıcılar, duvarları mülk sahiplerine para ödeyerek satın aldıklarını söylüyordu. Sonradan Banksy’nin resim yaptığı duvarların mülk sahipleriyle talih kuşunun başlarına konmasıyla ilgili röportajlar yapılır oldu.

Banksy-Bomba Hasarı

Bristol Müzesi’nden gelen teklifle bir sergi açtığında kapısında yine izdiham oldu, o ise kendisinden bekleneni yaptı ve sergisinin açılışına gelmedi (Ya da belki de geldi).

“Kötü sanatçılar taklit eder, müthiş sanatçılar ise çalar” sözünün sahibi Picasso’nun adını silip Banksy yazdığı eser, paylaşım rekoru kırdı. Açık artırmayla satılan eserlerine artık yüksek paralar ödeniyordu. Google Maps tüm dünyada eserlerinin olduğu yerleri haritasına ekliyor, Sotheby’s’te eserleri satılırken adı ‘tüm zamanların en hızlı yükselen sanatçısı’ olarak anons ediliyordu

İngiltere’nin dört bir tarafında çalışmalarını enjekte eden Banksy’in Savaş karşıtlığını yansıtan öpüşen polisleri ile bir gencin çiçek demetini attığı çalışmaları en ünlü olanlarıdır. Banksy, duvarlara resim çizmekle kalmadı, Time Out’un bir sayısının kapağını da hazırladı. Bir kısmını kendisinin yayımladığı tam beş kitap yazdı (Pictures of Walls, Cut it Out, Banging Your Head Against A Brick Wall, Wall and Piece ve Existencilism). Hayranlarının İnternet’te ‘Banksy’nin Sözleri’ diye paylaştığı,

“Dünyayı daha iyi bir yer yapmak isteyen kişiden daha tehlikeli çok az kişi vardır.”,

“Erken kalkan insanlar savaşa, ölüme ve kıtlığa neden oldular”,

“Dört basit insan gereksinimi vardır: Yemek, uyku, seks ve öç“

gibi sözler de bu kitaplardan alınmıştı. Wall and Piece, dünyanın en büyük yayınevlerinden Random House’da basıldı, iki yüz elli bin adet sattı. Banksy  “Wall and Piece”  adlı kitabın da şöyle diyor;

‘Şehirlerimizi yöneten insanlar graffitiden anlamıyorlar; çünkü onlara göre kar amacı gütmeyen hiçbir şeyin varolma hakkı yok. Ama eğer yalnızca paraya değer veriyorsanız fikirlerinizin bir değeri yoktur’

‘Dünyanın en büyük suçları kurallara uymayan insanlar tarafından değil; bizzat kurallar uyanlar tarafından işleniyor. Tepelerine bomba atarak köyleri katledenler, hep kurallara uyan insanlar’

Felsefesini kendi koyduğu kurallardan alan Banksy’in,  İstanbul’da ki sergisi şubat ayı sonuna kadar açık kaldı. Serginin paralı olması, kırmızı halıdan yürüyerek girilmesi gibi Banksy’nin ruhuna ters düşen ironik durumlar söz konusu  olsa da görülmeye değerdi…

KAYNAKÇA:

Güneş, Şinasi.(2009). Sokak Sanatı, İstanbul, Artes Yayınları

Jones, Will Ellswort(2015). Banksy Duvarın Ardındaki Adam, İstanbul Hayalperest Yayınevi

Yılmaz, Mehmet(2013). Modernden Postmodernizme Sanat, İstanbul Ütopya Yayınevi

.http://www.timeoutistanbul.com/sanat/

.http://www.ebenzin.com/sayi2/

.http://www.radikal.com.tr/radikalist/banksy

arda.zuhal@gmail.com

 

ÖNCEKİ YAZI

Nurhan Altay-Hayalperest-Galeri Ark

SONRAKİ YAZI

Bilim, Ahlak,Sanat- Prof. Dr. Oğuz Adanır

Doç. Dr. Zuhal Arda

Doç. Dr. Zuhal Arda

Henüz your yapılmadı.

Yorumunuz

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

*