İzlek-Haber

Bereket Heykelciği Rekor Peşinde-Özgen Acar

Türkiye’den kaçırılan 23 cm boyutunda bir hey­kelcik olan “Kilia İdolü”, 28 Nisan Cuma günü New York Christies’de, 3 milyon dolar (11,1 milyon lira) tahmini değerle, mü­zayedeye çıkıyor. (Görsel 1)

Gözlerinin göğe bakmalarından dolayı batıkların “gök gözlemcisi” anlamında “stargazer”, Türkçede ise “tepegöz” denilen, 20 cm yük­sekliğindeki bir başka Kilia İdolü, 2005’te New York müzayedesinde 1,8 milyon dolara satılmıştı. (Görsel 2)

O   yıl, ressam Burhan Doğançay’m “Mavi Senfoni” adlı resmi, İstanbul’da Artam  müzaye­desinde, aynı değere satıldığında Türkiye rekoru kırmıştı!

EN PAHALI TERLİKLER!

90’lı yılların başında Manisa Müzesini ziyaretimde Müdür Ha­san Dedeoğlu ve yardımcısı Rafet Dinç ile söyleşirken, Kilia ti­pi idollerden söz edip bir fotoğraf göstermiştim. Dinç, de “Müzemiz­de iki kırık parça var!” diyerek de­podan getirmişti.

1991’de iki köylü kadının, Ak­hisar yakınında bulduğu iki Kilia İdolü, yurt dışına kaçırılıp çok iyi fiyata pazarlanmıştı. Kadınlar, bu heykelcikleri köye gelen “çerçiye” verip karşılığında, birer çift ter­lik almışlardı. Bu olayı aktardığım New York’lu müzayedeciler “Dün­yanın en pahalı terliklerini giyen kadınlar!” demişlerdi.

Müzeden, Aydın’da üniversi­teye geçen Yardımcı Doç. Dr. Rafet Dinç, 1993’te Akhisar’a 16km uzaklıktaki Kulaksızlar’da köy­lülerin gösterdikleri Balıkburnu mevkiinde, Gülsüm Akbaş’ın tar­lasında bu heykelciklerin işlikle­rini buldu.

Günümüzde tütün ekilen 12 dö­nümlük bu tarla, traktörle sürül­düğü için toprağın altındaki hey­kel parçacıkları da her zaman yü­zeye çıkabiliyordu.

Dr. Dinç, araştırmalarında (kazı­larda değil) heykel işlikleri artığı, 392 adet “Kilia İdol” parçası top­ladı. Çoğunluğu mermerden idol çekirdekleri, yongalar, taslaklar, ezgi taşları, çakmak taşı araçlar, “Hematit (demir bileşimli kan ta­şı)” koparıcılar, çanak çömlek par­çalar ele geçti. En ufak bir “metal parçasına” rastlanmadı…

Ayrıca o dönemde “metal kes­ki – çekiç” olmadığından, heykeltı­raşların mermer idolleri yontmak için kullandıkları 35 adet “ponza (sünger – topuk) taşı” da bulun­du. Ponza taşı ile heykelcik yapı­mında mermerin raspalandığı, ça­kıl taşı ve deri ile de perdahlama yapıldığı düşünülüyor.

Kulaksızlar köyünün 5 km ku­zeyindeki Harmandalı’da, günü­müzde de işletilen mermer ocak­ları bulunuyor. İdollerin ham maddesi olan mermer bu ocak­lardan geliyordu.

Dr. Dinç, genelde aynıymış gi­bi görünseler de, 119 idol başın­dan 15 değişik tip saptadı. Yatay yumurta biçimli olup yukarıya ba­kan başlarda, göz ve kulaklar be­lirsiz, burunlar belirgin olarak yontulmuşlardı. Boyunları ince ve uzun, omuzlar geniş kıvrımlı, kol­lar ise kuşkanadı biçimindeydiler.

6-23 cm’lik bu heykelcikle­rin bazılarının ayak tabanları ye­re düzgün basıyor, bazıları ise balerinler gibi parmak uçların­da duruyorlar. Eski dönemlere ait Anadolu’da bulunmuş ana tanrıça heykelciklerde olduğu gibi, bunla­rın da elleri göğüs altına yönlendi­riliyor, kadınlık organının “tüylü deltası” vurgulanıyor.

TARİHLENDİRME…

Türkiye’de pek bilinmeyen bu idollerden ilkini, 19.yy’ın  so­nunda bir Amerikalı arkeolog, Çanakkale’nin Ge­libolu yarımada­sında Kilia antik kentinde bulup Atina’daki Ameri­kan Arkeoloji Ens­titüsüne götürmüş­tü. Bu heykelcik­lere, bu ilk bulun­tu yeri nedeniy­le, “Kilia İdolü” adı veriliyor. (Tablo)

Günümüzde sergi­lendiği Atina’da Kikladik Sanat Müzesi ar­keologları, o idolü İÖ 4360 – 3500 yıllarına “Kalkolitik Çağa” tarihliyorlar. (Görsel 3)

Kiklad İdolü

Troia kazılarının ün­lü Alman arkeoloğu Prof. Dr. Manfred Korfmann (Osman Bey) komşu yerleşim Beşik- Sivritepe’de bulunan Kilia İdolünü şöyle tarihlendirdi: “Bunlar ‘açkı bezekli çanak çömlekler’ ile incelenmelidir. Ki­lia tipi olarak adlandırılan, şimdi­ye değin ancak bilimsel doğrulu­ğu şüpheli bazı koleksiyonlardan tanıdığımız bu türün, ‘Tunç Çağı­na’ geçiş dönemine ait ol­duğu kesinlik kazanmak­tadır…”

Antalya’daki Karain ma­ğarasında bulunan bir Kilia idol parçasının “Kalkolitik Çağ” tabakasında ele geç­mesi de Prof. Korfmann’m görüşünü desteklemekte­dir.

Ayrıca, Kulaksızlar’da heykelcik kalıntıları ile bir­likte “Neolitik” ile “Kalkolitik” dö­nemlerinde kullanılan çanak çöm­lekler de bulundu. Bunların Prof. Korfmann’m Beşik – Sivritepe’de belirttiği seramiklerle çağdaşlığı da saptandı.

Kulaksızlar idol işliği, “dünyada şu ana kadar bulu­nan en eski heykel işliği” kabul edi­liyor.

Kilia İdolleri Anadolu’da “Neo­litik” döneminde ortaya çıkan “Ana Tanrıçayı” anımsa­tırlar. Ancak Prof. Dr. Önder Bilgi’nin araştırmalarına gö­re bu idoller, yapıldıkları dö­nemde “Bereket Kültünü” simgeliyorlar.

YAYILMA…

Güney ve Kuzey Ege’de, Midilli Adası’nda da bu idol­lerden bulundu. (Harita)

Bazı yabancı antika ga­lerileri, dört adet idolün Kırşehir’den geldiğini söyle­mektedirler. Bu bilgi yanlış olup Türk kaçakçıların, kay­naklarını gizlemek için uydurduk­ları sahte bir veridir!

Bazı yayınlarda da Kilia ve Yunanistan’ın Ege’deki Kiklad ta­kımadalarının heykelcikleri ile dönemsel oldukları da yazılıyor. (Görsel 4) Kiklad İdolleri ise ge­nelde “Tunç Çağının” ikinci evre­sine İÖ 2800 – 2400 yılları arasına tarihleniyor. (Harita)

Her iki cins idol arasında ba­zı benzerlikler olsa da, çok önem­li biçimsel farklar bulunuyor. Kik­lad heykelcikleri kolları dirsek­lerden katlanarak göğüs altı yeri­ne, karın üzerine yerleştirilmiş ve çok iri boyutlarda üretilmiş örnek­leri de vardır. Kiklad İdolleri din­sel değil, sanatsal bir görünüm su­narlar. Ayrıca erkek betimlemele­ri de vardır. (Görsel 5)

Bazı tarihçiler, Kiklad halkı­nın, adalara ve Yunanistan’a baş­layan göç hareketleri sırasında Anadolu’dan geldikleri görüşün­deler.

 

Kilia İdolleri hakkında ba­zı ilginç örnekleri anımsa­yalım:

1

         Şimdiye değin mermer dı­şında 4,5 cm boyundaki bir adet “elektrum (altın – gümüş ka­rışımı)” 1966’da New York’ta sa­tıldı… (Görsel 6) Heykeli pazarla­yan Amerikalı antikacı J. J. Klejman, sıkça geldiği Türkiye’de ay­nı tarihlerde, Uşak ve Manisa’dan kaçırdığı “Karun Hâzinesini” New York Metropolitan Müzesi’ne sat­mıştı.

Sadberk Hanım Müzesi, New York Christie’s’de 2010’da müzayedeye çıkan, öcmlik Ki­lia İdolünü 105 bin dolara (yarım milyon liraya) alarak ülkemize kazandırmıştı (Görsel 7 ) 

 Kilia İdollerinde alışılmışın dışında bir heykelcikte “me­meler” var. (Görsel 8)

Paris’te Boisgirard müzayede­sinde Kilia İdollerinde alışılmışın dışında bir heykelcikte “memeler” var. (Görsel 8) Paris’te Boisgirard müzayedesinde bu idol 20 bin Avro’ya (yaklaşık 80 bin TL) alınmıştı…

4 Perge’den kaçırılan “Yorgun Herkül Heykelini” geri getirttiğim Shelby White – Leon Levy çiftinin koleksiyonunda da Kilia İdolü var… (Görsel 9) Ayrıca, New York’ta Norbert Schimmel (Görsel 10), Houston’da Menil (Görsel 11) ve Los Angeles’te Getty (Görsel 12) ile Avrupa’daki koleksiyonlarla birlikte, toplamda yaklaşık 15 sağlam Kilia İdolü bulunuyor.

Yapılacak, önemli bir görev Kültür Bakanlığı’nı bekliyor. Kulaksızlar’da süratle arkeolojik kazılara başlanmalıdır… Acaba, Kültür Bakanlığı, New York Başkonsolosluğu’nu harekete geçirip bu satışı durduramaz mı?

 

 

 

 

Gazeteci-Yazar Özgen Acar

Gazeteci-Yazar Özgen Acar

ÖNCEKİ YAZI

Sanatın Gücü- Boris Groys

SONRAKİ YAZI

Resim Değerlendirme ve Satın Alma Ölçütleri Üzerine-Nedret Yaşar

Henüz your yapılmadı.

Yorumunuz

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

*